Szybko rosnąca alternatywa dla drewna lasów tropikalnych, roślina pochłaniająca w ciągu 6 lat życia więcej CO2 niż jakiekolwiek drzewo. Konstrukcją i właściwościami przypomina nowoczesne materiały będące osiągnięciami współczesnej nauki: stabilny, ale dzięki naczyniowej budowie wyjątkowo lekki i elastyczny, usztywniony ścianami działowymi przewyższa swoimi właściwościami fizycznymi drewno, beton i stal. Wyjątkowy materiał do produkcji parkietu – Bambus.

Występowanie, nazewnictwo

Pod pojęciem „Bambus” rozumiemy wszystkie drzewo- lub krzewopodobne trawy z trwałym, zdrewniałym lub rozgałęzionym pniem, rosnące w tropikalnych i subtropikalnych regionach wzdłuż całego równika. Jest on ważnym materiałem zarówno w Indiach i Wietnamie jak i w Ekwadorze, jednak najintensywniej wykorzystywany jest w Chinach, gdzie uprawiany jest od tysięcy lat.

Do produkcji parkietu wykorzystuje się najczęściej należącą do rodziny Gramineae (Poaceae) olbrzymią trawę Phyllostachys pubescens Mazel ex J. Houz (Phyllostachys edulis Carriere, Phyllostachys heterocycla Mitford, Bambusa heterocycla Carriere).

W Chinach Phyllostachys pubescens znany jest jako Mao zhu, Jiang nan zhu, Tong sun i Doeng seun, natomiast jego nazwy handlowe to Moso bamboo, Hairy bamboo, Bambou duvetex i Bambou a jet comestible.

Ojczyzną Phyllostachys pubescens jest wschodnia część centralnych Chin, przede wszystkim prowincje Zhejiang, Fujian, Jiangxi i Hunan, w których rośnie 80% chińskich lasów bambusowych.

Źródło:  Powierzchnia deski z układem poziomym lamelek. Widoczne charakterystyczne kolanka wzrostu

Bambus – roślina

Bambus zbudowany jest z łodygi w kształcie rury (ściana ma grubość ok. 1 cm), przedzielonej w regularnych odstępach tzw. kolankami wzrostu. Ściana łodygi jest twardsza od zewnątrz, natomiast od wewnętrznej strony spada jej gęstość i twardość.

Phylostachys pubescens, największy z występujących w umiarkowanym klimacie bambusów, osiąga wysokość od 4 do 15 metrów, a w Chinach nawet do 30 m. Łodygi mogą mieć do 18 cm średnicy i z zewnątrz pokryte są zieloną korą. Liście, o długości od 4 do 11 cm i szerokości od 0,5 do 1,2 cm, rosną bardzo gęsto. Jedną łodygę może porastać do 100 tysięcy liści.

Bambus nie wykazuje charakterystycznego dla drewna przyrostu na grubości, z ziemi wyrasta pęd o ostatecznej średnicy i grubości ściany, i zmianie ulega wyłącznie długość łodygi. Bambusy wykorzystywane do produkcji posadzek pochodzą najczęściej z plantacji, na których każda roślina oznaczana jest rokiem, w którym pęd wyrósł w łodygę. Bambus nie powinien być ścinany przed trzecim rokiem, a do produkcji parkietu najlepiej nadają się pięcioletnie, a nawet sześcioletnie łodygi. Aktualnie, ze względu na duże zapotrzebowanie, zdarza się, że pozyskiwane są już roczne rośliny. Im młodszy jest bambus, tym jaśniejszy jego kolor.

W fazie wzrostu Phylostachys pubescens osiąga przyrosty nawet do 30 cm na dzień.

Należący do jednoliściennych bambus nie posiada kambium (tkanka twórcza oddzielająca łyko od drewna w korzeniu w walcu osiowym). W związku z tym bambusa nie uznaje się za drewno, ponieważ z biologicznego punktu widzenia za takie uważa się ksylem (z gr. ksylos – drewno) wyprodukowany z kambium. Jednak chemicznie bambus składa się, podobnie jak drewno, z celulozy, chemicelulozy i ligniny. Z tego powodu można właściwości bambusa oceniać metodami typowymi dla drewna.

Źródło:  Spodnia strona deszczułki bambusowej z odspajającym się klejem

Bambus – charakterystyka ogólna materiału

Bambus jest materiałem o bardzo dobrych parametrach wytrzymałościowych, przy gęstości ok. 750 kg/m3 (porównywalnej z drewnem dębowym) wykazuje twardość na poziomie 40 N/mm2 (wyższą niż drewna dębowego i bukowego). Powierzchnia jest po obróbce wyjątkowo gładka, bez najmniejszych porów. Jego struktura jest charakterystyczna poprzez obecność powtarzających się regularnie kolanek wzrostu. Pierwotny kolor jest kremowy, jednak w procesie parzenia zawarty w bambusie cukier ulega karmelizacji, w wyniku czego można uzyskać ciemne kolory (do brązowego). Bambus w czasie parzenia, podobnie jak drewno, zmienia swoje właściwości. Rośnie jego gęstość i twardość i równocześnie zmniejsza się współczynnik skurczu i spęcznienia. Wydłużeniu ulega również czas reakcji na zmiany wilgotności, w związku z czym posadzki z bambusa parzonego zachowują się stabilniej.

Ze względu na odmienną od drewna budowę bambus pęcznieje i kurczy się w kierunku promieniowym nieznacznie bardziej niż w kierunku stycznym (w przypadku drewna pęcznienie i skurcz w kierunku stycznym są znacznie większe niż w kierunku promieniowym).

Nazwy naukowePhyllostachys pubescens Mazel ex J. Houz, Phyllostachys edulis, Phyllostachys heterocycla Mitford, Bambusa heterocycla Carriere
Nazwa handlowaBambus
Występowanie

Tropikalne i subtropikalne obszary wzdłuż równika

Chiny, Indie, Tajwan, Wietnam, Ekwador

ZastosowanieMeble, parkiety, konstrukcje budowlane, rusztowania, żaluzje, walizki, sprzęt sportowy
Obróbka mechanicznaTrudna
KlejenieTrudne
LakierowanieTrudne
Ciężar właściwy (mokre)1000 kg/m3
Ciężar właściwy (9-12%)720 kg/m3
Twardość Brinnela32 – 40 N/mm2
Twardość Jankib.d.
Moduł elastyczności21 500 N/mm2
Wytrzymałość na ugięcie76 – 276 N/mm2
Średni skurcz stycznyb.d.
Średni skurcz promieniowyb.d.
Średni skurcz objętościowyb.d.
Współczynnik skurczu0,19
StabilnośćDobra
TrwałośćDobra
Odporność na insektyŚrednia

Parkiet z bambusa

Produkcja parkietu z bambusa odbywa się etapami, począwszy od wstępnego suszenia łodyg bezpośrednio po ścięciu. Jak wyżej wspomniano, optymalne parametry do produkcji parkietu posiadają łodygi roślin 5- i 6-letnich. Po wstępnym suszeniu przycina się łodygi na równe odcinki, które następnie rozcinane są wzdłużnie na pasma przy pomocy specjalnego klina lub wielopiły. Uzyskane w ten sposób paski pozbawia się zielonej kory i wyrównuje, ponieważ po rozcięciu łodygi są one lekko zaokrąglone. Tak przygotowane elementy suszone są do ok. 6–6,5%. W tej fazie procesu produkcyjnego można parzyć lamelki, uzyskując karmelowe zabarwienie. Po parzeniu lamelki są ponownie suszone i obrabiane maszynowo. Ze względu na grubość ścian łodyg bambusa nie przekraczającą 1 cm, grubość lamelek nie przekracza 5 mm.

Po klejeniu deszczułki są schładzane i pozostawione do stabilizacji. Sprasowane deszczułki frezowane są od spodu, na bokach i czołach, następnie lakierowane lub olejowane, a od spodu gruntowane. Gotowy produkt o wilgotnością 7 ±2% zostaje zapakowany.

Źródło:  Przekrój poprzeczny deszczułki z szerokimi lamelkami w układzie pionowymŹródło:  Przekrój deszczułki bambusowej z lamelkami w układzie pionowym

Obróbka, klejenie, lakierowanie

Trafiające na rynki europejskie parkiety z bambusa są zwykle impregnowane od spodu, co powoduje, że nie wszystkie kleje mogą być z powodzeniem stosowane do ich mocowania. Najlepsze efekty uzyskuje się stosując jednoskładnikowe kleje poliuretanowe i dwuskładnikowe kleje poliuretanowo-epoksydowe. Przy zastosowaniu dwuskładnikowych klejów poliuretanowych mogą wystąpić problemy z uzyskaniem wystarczającej adhezji kleju do warstwy impregnatu zabezpieczającego spód deszczułki.

Źródło:  Przekrój poprzeczny deszczułki trójwarstwowej w układzie poziomym z przesunięciem środkowej warstwy

Lakierowanie bambusa może sprawiać problemy z powodu bardzo gładkiej, całkowicie pozbawionej porów powierzchni. Jako pierwszej warstwy nie należy stosować żelu lub gęstych lakierów tiksotropowych, ponieważ przy skurczu deszczułek lub punktowym nacisku może dochodzić do odspajania powłoki lakierniczej. W czasie olejowania nie stwierdzono żadnych nieoczekiwanych efektów. Chińscy producenci często stosują zabieg wybielania deszczułek wodą utlenioną z dodatkiem roztworu boraksu, w celu ochrony przed destrukcją biologiczną. W czasie lakierowania może to powodować powstawanie żółtych przebarwień w wyniku reakcji z lakierami rozpuszczalnikowymi. Zawilgocenie posadzki, np. w czasie mycia, może być przyczyną powstawania na bielonych deszczułkach (szczególnie w części czołowej) granatowych plam.

Źródło:  Przekrój poprzeczny deszczułki z poziomym układem lamelek, z przesunięciem środkowej warstwy – zbliżenie

Przed przybijaniem i przykręcaniem konieczne jest nawiercanie.

Z powodu twardości materiału i tendencji do wyrywania bardzo długich włókien przy cięciu, należy używać narzędzi z węglikami, do szlifowania papierów ściernych z nasypem cyrkoniowym lub ceramicznym. Do cięcia bambusa najlepiej stosować piły z możliwie drobnym zębem, liczba zębów w tarczy powinna być większa niż w przypadku cięcia drewna.

Źródło:  Przekrój poprzeczny deszczułki z pionowym układem lamelek, środkowa część z widocznym sklejeniem dwóch kierunków ułożenia lamelek (w jednej części ciemna krawędź po lewej stronie lamelek, w drugiej po prawej; układ taki chroni przed powstawaniem poprzecznych odkształceń deszczułek) – zbliżenie

Posadzki z bambusa

W Polsce bambus dostępny jest w postaci deski parkietowej o wymiarach 15 x 96 x 960 mm oraz 15 x 120 x 960 mm. Deska pokryta jest fabrycznie lakierami utwardzanymi promieniami UV. Dostępne są deski o sztorcowym i płaskim wzorze klejenia w odcieniach naturalnym i karmelowym. W ostatnim czasie spotykane są również posadzki bambusowe klejone i cięte skośnie, w efekcie czego uzyskiwany jest nieregularny rysunek powierzchni.

Źródło:  Spodnia część deszczułki z bambusa ze śladami całkowicie odspojonego kleju

Przy względnej wilgotności powietrza 50% i temperaturze 20°C bambus osiąga stan równowagi higroskopijnej na poziomie ok. 7,0%.

Bibliografia:

– Guglielmo Giordano „Antologia del Legno”, Consorzio LegoLegno scrl, Milano 1997

– Heinz Brehm (Hrsg.) „Fachbuch fuer Parkettleger”, SN-Verlag, Hamburg 2006

– Walter Pitt „Herstellungsprinzipien genau beachten” boden-wand-decke, 10/2006

– http://www.itis.gov

Piotr Pióro

Artykuł został opublikowany w magazynie Podłoga (nr 1/09)

Data dodania: 01.04.2011